TMGD Zorunluluğu: Hangi İşletmeler Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı Bulundurmak Zorunda?

Boya, kimyasal, akaryakıt, LPG, gübre, aerosol, batarya... Eğer işletmenize bu tür ürünler giriyor, çıkıyor ya da bunları taşıyorsanız, "TMGD zorunluluğu" kavramıyla ya bir denetimde ya da bir tedarikçinizin uyarısıyla karşılaşmışsınızdır. TMGD, yani Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı, tehlikeli maddelerle çalışan işletmelerin bu faaliyetleri mevzuata ve uluslararası kurallara uygun yürütmesini sağlamakla görevli uzmandır. Sertifikası, Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı tarafından verilir.

Konu birçok firma sahibinin gündemine ilk kez ceza tutanağıyla giriyor; çünkü TMGD zorunluluğu yalnızca tanker işleten nakliye firmalarını değil, yılda 20 ton ve üzerinde tehlikeli madde alan veya gönderen sıradan üretim ve ticaret işletmelerini de kapsıyor. Üstelik Bakanlığın ilgili birimi olan Ulaştırma Hizmetleri Düzenleme Genel Müdürlüğü (UHDGM), 3 Eylül 2024'te yürürlüğe giren 2024/2 sayılı Genelge ile işletme denetimlerini daha sistemli hale getirdi. Bu yazıda, hangi işletmelerin kapsamda olduğunu, muafiyetlerin nasıl işlediğini ve "ADR muafiyet raporu" olarak bilinen belgenin ne anlama geldiğini güncel mevzuata dayanarak anlatıyoruz.

TMGD Nedir, Yasal Dayanağı Nedir?

Türkiye'nin taraf olduğu ADR (Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Anlaşma), Bölüm 1.8.3'te tehlikeli maddelerle iştigal eden işletmelerin güvenlik danışmanı atamasını öngörür. Türkiye'de bu sistem iki temel düzenlemeyle işletilir:

• Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik (RG 18.06.2022, sayı 31870; son değişiklik RG 06.02.2025, sayı 32805): Kimin Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi (TMFB) alacağını ve kimin TMGD hizmeti almak zorunda olduğunu belirler.
• Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Hizmetleri Hakkında Yönetmelik (RG 18.06.2022, sayı 31870): TMGD'lerin ve Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Kuruluşlarının (TMGDK) çalışma usullerini düzenler.

TMGD'nin görevleri, ADR Bölüm 1.8.3'te ve ulusal mevzuatta tanımlanmıştır; danışman görevlerini yerine getirirken bağımsızdır ve işletme tarafından etki altında bırakılamaz. TMGD olabilmek için Bakanlığın düzenlediği sınavda başarılı olup sertifika almak gerekir.

TMGD Zorunluluğu Kimleri Kapsıyor?

Zorunluluk iki adımda belirlenir: Önce işletmenin TMFB alması gerekip gerekmediğine, sonra TMFB sahibi işletmenin TMGD hizmeti alma yükümlülüğüne bakılır.

Adım 1: Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi (TMFB) kimler için zorunlu?

TMFB, tehlikeli madde ile iştigal eden işletmelerin kayıt altına alınması için Bakanlıkça düzenlenen belgedir. Yönetmeliğe göre TMFB almak zorunda olanlar:

• Taşımacılık zincirinde "Taşımacı" ve/veya "Tank konteyner/portatif tank işletmecisi" olarak yer alan işletmeler (miktar şartı aranmaz),
• Son bir takvim yılında 20 ton ve üzerinde tehlikeli madde alımı yapan işletmeler ("Alıcı-Boşaltan"),
• Son bir takvim yılında 20 ton ve üzerinde tehlikeli madde gönderen işletmeler (paketleme/dolum yapıp yapmamasına göre "Gönderen", "Paketleyen", "Yükleyen", "Dolduran" faaliyet konularıyla),
• 20 ton eşiğini alım/gönderimde aşmasa bile, paketleyen, yükleyen, boşaltan veya dolduran olarak yılda 20 ton ve üzeri işlem yapan işletmeler,
• Sınıf 1 (patlayıcılar; 1.4S hariç) ve Sınıf 7 (radyoaktif; ADR 1.7.1 kapsamı hariç) maddelerle iştigal edenler — bu sınıflarda miktara bakılmaz,
• Sınıf 6.2 (bulaşıcı maddeler) ile iştigal eden ve Yönetmelik Ek-4'te sayılan işletmeler.

Önemli bir ayrıntı: İşletmeler; fabrika, şube, depo, şantiye, maden ocağı gibi tehlikeli madde ile iştigal eden her bir adresi için ayrı TMFB almak zorundadır.

Adım 2: TMFB sahiplerinden kimler TMGD hizmeti almak zorunda?

Kural şudur: TMFB alan işletmeler, aşağıdaki üç istisna dışında TMGD hizmeti almak zorundadır:

1. Sadece "Taşımacı" faaliyet konulu TMFB'si olup, taşıma yetki belgesine kayıtlı taşıtlarının toplam asgari kapasitesi 50 tonun altında olan işletmeler,
2. Sadece "Alıcı" ve/veya "Tank konteyner/portatif tank işletmecisi" faaliyet konulu TMFB sahipleri,
3. Bu ikisinin kombinasyonuna sahip işletmeler.

Yani üreticiler, dolum tesisleri, paketleyerek veya yükleyerek sevkiyat yapan firmalar ve büyük filolu taşımacılar pratikte kapsamdadır. İlk kez TMFB alan ve yükümlü olan işletmenin, belgeyi aldığı tarihten itibaren 30 gün içinde TMGD hizmeti almaya başlaması gerekir.

Dikkat: TMGD zorunluluğu bulunmayan TMFB sahipleri de tamamen serbest değildir. Bu işletmeler, tehlikeli madde süreçlerinde görevli personele ADR Bölüm 1.3 kapsamındaki eğitimleri göreve başlamadan önce ve her iki yılda bir aldırmak, güvenlik planı ve yıllık faaliyet raporu gibi yükümlülükleri yerine getirmekle sorumludur.

TMGD İstihdam mı Etmeli, Hizmet mi Almalı?

Mevzuat iki yolu da açık tutar:

• Bünyede istihdam: İşletme, geçerli TMGD sertifikasına sahip bir kişiyi 4857 sayılı İş Kanunu'na göre tam veya kısmi süreli istihdam eder (SGK'ya 2263.06 meslek koduyla bildirim yapılır).
• TMGDK'dan hizmet alımı: Bakanlıkça yetkilendirilmiş bir Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanlığı Kuruluşu ile sözleşme yapılır.

Her iki durumda da işleyiş şu kurallara bağlıdır:

• TMGD ataması e-Devlet üzerinden ilgili TMFB'ye yapılır ve işletme yetkilisinin onayı gerekir.
• Yükümlü işletmeler her bir TMFB için ayda en az 18 saat TMGD hizmeti almak zorundadır.
• TMGD'nin işletmeye ayda en az bir çalışma ziyareti yapması ve bunu e-Devlet üzerinden bildirmesi 2022'den beri zorunludur; Şubat 2025 değişikliği buna, önceden bildirilen bir ziyaret planı şartı ekledi. E-Devlet altyapı çalışmaları tamamlanana kadar ziyaretler plana bağlı olmaksızın yapılır.
• Atamanın sonlanması hâlinde işletmenin, sonlandıran tarafa göre 15 veya 30 gün içinde yeni atama yapması gerekir.

Muafiyetler ve ADR Muafiyet Raporu

Miktara bağlı muafiyetler nasıl işler?

ADR, her tehlikeli maddeyle çalışan işletmeyi aynı yükün altına sokmaz. Sınırlı miktarlarda paketlenmiş ürünler (ADR Bölüm 3.4), istisnai miktarlar (Bölüm 3.5) ve belirli maddelere özgü özel hükümler (Bölüm 3.3) kapsamındaki faaliyetler, TMFB zorunluluğuna esas "Alıcı" ve "Boşaltan" miktar hesabında dikkate alınmaz. Örneğin perakende ambalajlı ürünlerin önemli bölümü sınırlı miktar kapsamına girebildiğinden, bir işletmeden görünürde çok tehlikeli madde geçse bile hesaplanan miktar 20 tonun altında kalabilir. Ayrıca ADR Bölüm 1.1.3, taşıma birimi başına belirli eşiklerin altındaki taşımalar için de muafiyetler öngörür.

ADR muafiyet raporu (tehlikeli madde faaliyet tespit raporu) nedir?

Piyasada "ADR muafiyet raporu" olarak bilinen belgenin güncel mevzuattaki karşılığı, tehlikeli madde faaliyet tespit raporudur. Bu rapor, TMFB başvurusunun zorunlu belgelerindendir ve işletmenin durumunu resmî olarak ortaya koyar. Raporda şunlar değerlendirilir:

• İşletmenin faaliyet konularının UN numarası, taşıma kategorisi ve sınıf bazında miktar analizi,
• ADR Bölüm 3.3, 3.4 ve 3.5 kapsamındaki (muafiyete konu) faaliyetlerin değerlendirilmesi,
• İşletmenin TMGD hizmeti alma zorunluluğunun bulunup bulunmadığının tespiti.

Rapor, TMGDK bünyesindeki veya işletmede istihdam edilen bir TMGD tarafından hazırlanır ve işletme yetkilisince onaylanır; rapora esas kayıtların 5 yıl saklanması gerekir. Yani "biz muafız" demek yeterli değildir: muafiyetin, yetkili bir danışmanın hazırladığı raporla belgelenmesi ve denetimde ibraz edilebilmesi gerekir. Ayrıca Ar-Ge ürünleri gibi özel durumlar için Bakanlıktan muafiyet/özel izin talebinde de TMGD tarafından hazırlanmış emniyet tedbirleri raporu şarttır.

TMGD Zorunluluğuna Uyulmazsa Ne Olur?

Yönetmelik, 655 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin (KHK) 28. maddesine dayanarak idari para cezaları öngörür. Yönetmelikte yazılı taban tutarlarla; TMFB almadan faaliyet gösteren işletmeye 4.000 TL, TMGD hizmeti almayan işletmeye 4.000 TL idari para cezası uygulanır. Bu taban tutarlar her yıl yeniden değerleme oranında artırılır; bu nedenle bugünkü karşılıkları önemli ölçüde daha yüksektir ve 2026 yılı için geçerli güncel tutarı Bakanlığın ceza tablosundan veya danışmanınızdan teyit etmeniz gerekir. Ceza tutanağının tebliğinden itibaren aykırılığın giderilmesi için 30 gün süre verilir. Kaza raporu, personel eğitimi, güvenlik planı ve doküman yükümlülüklerinin ihlali için de ayrı ceza kalemleri vardır. Denetimler yol kenarında ve doğrudan işletmelerde yapılabilmektedir.

Sık Sorulan Sorular

Sonuç: Önce Durum Tespiti, Sonra Doğru Adım

TMGD zorunluluğu, "nakliyecilerin işi" olmaktan çıkalı yıllar oldu; tehlikeli madde alan, gönderen, paketleyen, yükleyen, dolduran veya taşıyan her işletmenin kendi durumunu belgeye dayalı olarak bilmesi gerekiyor. İyi haber şu: Kapsamda olup olmadığınız, tahmine değil mevzuatta tanımlı bir rapora dayanarak net biçimde tespit edilebilir.

İşletmenizin TMGD zorunluluğu kapsamında olup olmadığından emin değilseniz, tmgdmuhendislik.com ekibi olarak faaliyetinizi birlikte inceleyip tehlikeli madde faaliyet tespit (muafiyet) raporunuzu hazırlayabilir, TMFB başvurunuzu yürütebilir ve gerekiyorsa yetkilendirilmiş kuruluş bünyesinde TMGD hizmetinizi üstlenebiliriz. Bir ön değerlendirme için bize ulaşmanız yeterli; kapsam dışıysanız bunu da raporuyla birlikte net olarak söyleriz.